CON NHÀ NGHÈO
Hồ Biểu Chánh
Chương ba
Cái kiếp con người rơ ràng là kiếp khổ năo, c̣n cái thú giàu sang chưa ắt là thú thanh cao. V́ cớ nào trên mặt đất nầy người ta lại tranh nhau đeo đuổi mùi phú quư, làm chi để đến nỗi nhơ nhuốc cũng chịu, ác nghiệt cũng làm, cực khổ buồn rầu, đắng cay khóc lóc.
Chịu làm chi vậy? Làm mà chi vậy? Buồn nỗi ǵ? Khóc cớ chi? Phù sanh nhứt mộng, giàu sang ích ǵ? Mà nghèo hèn lại hại ǵ? Vậy chớ ḿnh tự tĩnh tự giác, lần gỡ mà bỏ cho hết những lục căn, lục trần [1], đặng tiêu diêu cực lạc, thơ thới xác phàm, há chẳng quư hơn là mê mẩn đắm ch́m trong ṿng tham danh chuốc lợi, mà phải nhuốc nhơ, phải phiền năo, phải khóc than hay sao?
Nực cười cho con người chưa hiểu như vậy, không chăm lo những việc rất đáng lo, cứ ham muốn những điều không nên muốn, rồi phải xung đột nhau, ganh ghét nhau, hiếp đáp nhau, xu phụ nhau, làm cho địa cầu thành địa ngục, vắng vẻ tiếng thương yêu, dồi dào sóng tranh cạnh, rỉ rả giọng than khóc, phảng phất khí thù hiềm.
V́ loài người sanh ra đặng hại nhau, ghét nhau, hiếp nhau, hùa nhau, nên trong một đời người kể xiết bao những nỗi ưu phiền, trong ṿng hoàn cảnh chất chứa biết bao điều tồi tệ. Mà một đời người nghĩ cũng là lâu. Một khoảng 25 năm thắm thoát chẳng mấy lúc, mà cũng đủ gây lắm cuộc vinh hư, tiêu trưởng, bỉ thới, vinh khổ, nhiều kẻ nghèo hèn trở lại giàu sang, nhiều nhà giàu sang hoá ra bần tiện, càng trông thấy càng thêm chán ngán.
Chẳng kể chuyện của ai làm chi cho thêm chộn rộn, để nói tiếp chuyện thằng Cu với con Lựu ra đây nghe chơi.
Cách đây 25 năm trước, thằng Cu là một đứa đày tớ chỉ có cái t́nh nặng trịu với cái tánh thật thà mà thôi, chớ không có trí, tài, ruộng đất chi hết. Cách 25 năm trước, con Lựu là một đứa gái hư, song biết xét ḿnh mà ăn năn, không thèm phiền trách ai hết. Cu v́ t́nh mà không kể trăng tàn hoa rụng, Lựu v́ nghĩa nên ưng chịu gởi phận trao thân, đôi đàng đều đem cái nghèo mà hùn hiệp với nhau, nhưng ngày nay người ta kêu Cu là ông Hương sư, người ta gọi vợ là bà Hương sư, vợ chồng có vài chục mẫu ruộng, có năm sáu con trâu, có nhà kê táng, có lúa đầy bồ, nhứt là có một đứa con sẽ làm Kinh lư, nên ngoảnh lại con đường đă qua rồi th́ có chỗ ngậm ngùi, mà cũng có chỗ thơ thới.
Số là khi Ba Cam viết thơ khuyên anh em đi hết xuống Bạc Liêu mà làm ruộng của ông thầy Kiện, dầu không khứng đi th́ vợ chồng Cu cũng phải lên Sài G̣n đặng anh ta bảo bọc, kiếm sở cho mà làm, Cai tuần Bưởi dục dặc không chịu đi duy để cho vợ chồng Cu đi mà thôi.
Cu với Lựu lên tới Sài G̣n, đùm đậu ở nhà Ba Cam ít ngày. Ba Cam nghe Bưởi không chịu đi, nên không nỡ xúi vợ chồng Cu đi Bạc Liêu. Anh ta bèn tính kiếm sở cho Cu làm. Anh ta ̣n ỉ xin ông Thầy Kiện cho Cu ở canh gác quét rửa nhà giấy. Ông Thầy Kiện Tô Lê v́ thương Ba Cam nên ông nhận lời xin, hứa cho Cu ăn lương mỗi tháng 8 đồng bạc.
Cu sanh trưởng trong chốn thôn quê, hồi nhỏ cỡi trâu hay, đến lớn cầm cày giỏi, từng quen nhổ mạ, gặt lúa, tát nước, đắp bờ, chớ không quen cầm chổi quét nhà, chậm giẻ lau gạch. Mới một bữa đầu, anh ta quét bụi ở trên mấy bàn giấy, anh ta vô ư đụng đổ b́nh mực, làm cho giấy tờ lấm lem, mấy thầy quở trách om ṣm. Qua bữa sau, anh ta lau nhà, thấy có hai tờ giấy bay nằm trên gạch tưởng giấy lộn, nên ṿ mà bỏ, té ra hai tờ giấy ấy là hai lá đơn của người ta mới nạp cho ông Thầy Kiện; ổng kiếm hết sức mà không được, chừng tra hỏi ra mối th́ ổng bứt đầu bứt cổ la hét vang rân.
Ông Thầy Kiện bèn kêu Ba Cam mà nói rằng: „Cu không thể nào giúp việc tại nhà giấy được, nên khuyên hăy kiếm việc khác cho Cu.“
Ba Cam muốn cho vợ chồng Cu ở gần đặng hủ hỉ cho vui, mới cậy anh em đem Cu làm trong hăng nước đá. Chẳng hiểu Cu làm thế nào, mà mỗi buổi chiều về nhà coi bộ không mấy vui; làm được một tuần lễ, Cu mới nói với Ba Cam:
- Không được anh Ba. Em muốn nương tựa theo anh, đặng vợ chồng em êm ấm. Mà em coi dèo khó lắm. Từ nhỏ chí lớn em quen nghề làm ruộng, làm như trên nầy em không làm được. Em ở ngoài đồng giăi nắng dầm mưa thuở nay quen rồi, bây giờ làm trong tù túng chật hẹp bịt hơi gió, em chịu không nổi. Em muốn xin với anh Ba cho em trở về đồng đặng kiếm ruộng mướn mà làm.
Ba Cam nghe nói như vậy th́ tức cười và đáp:
- Làm ruộng ở xứ ḿnh là làm mọi chủ điền chớ ham làm chi. Nếu em muốn làm ruộng, thôi th́ đi xuống Bạc Liêu mà làm ruộng cho ông Thầy Kiện, lúa đă rẻ, mà ruộng trúng bằng hai ruộng dưới ḿnh; may nhờ trời em trúng chừng ít mùa th́ em khá ngay. Em muốn đi th́ qua nói với ông Thầy Kiện rồi ổng đưa tiền cho em đi.
Cu bàn tính với vợ rồi chịu đi Bạc Liêu. Ông Thầy Kiện cho 20 đồng bạc làm tiền lộ phí và viết một phong thơ mà cầm xuống cho người coi điền của ông. Ba Cam đưa vợ chồng Cu xuống tàu lại dặn rằng:
- Hai em xuống Bạc Liêu ráng lo làm ăn, đừng có trở về G̣ Công. Chừng nào giàu có rồi sẽ về, chớ nghèo về họ khi dễ, không nên về làm chi.
Lựu lau nước mắt đáp:
- Em ra đi đây là v́ em muốn tránh xứ G̣ Công. Em c̣n về nữa làm chi mà anh Ba phải dặn.
Vợ chồng Cu xuống làng Vĩnh Mỹ, cất cḥi ở yên nơi rồi th́ tới mùa gặt. Xứ Bạc Liêu ruộng th́ nhiều, mà nhơn công th́ ít, bởi vậy người ta mướn công gặt. Rồi th́ vốn liếng có tới bạc trăm, lại trong nhà có được vài chục giạ lúa. Qua mùa sau anh ta được lănh một trăm công ruộng của ông Thầy Kiện. Mùa ấy may gặp phong vũ điều ḥa, lúa trúng hơn các năm trước hết thảy. Anh ta làm một trăm công mà chừng gặt đạp rồi số lúa đong được tới 1.200 giạ. V́ anh ta không có vay bạc vay lúa chủ điền, lại lúa ruộng đong mỗi công có một giạ, nên trả lúa mướn trâu cày, mướn công mạ, mướn công gặt rồi th́ anh ta c̣n dư hơn 800 giạ.
Cu lấy làm toại chí, lật đật mướn người viết giùm thơ mà gởi cho hai anh vợ hay.
Trong bức thơ gởi cho Cai tuần Bưởi th́ Cu khoe khoang ruộng đất Bạc Liêu tốt mà cho mướn rẻ, xứ Bạc Liêu thiệt dễ làm ăn, rồi nài nỉ xin Cai tuần Bưởi thế nào cũng phải đem vợ con xuống đặng làm ruộng của ông Thầy Kiện. Bưởi hay Cu làm mới có một mùa mà dư hơn 8 thiên lúa, th́ không c̣n do dự nữa nên dắt vợ con đi hết xuống Vĩnh Mỹ. Năm đầu Cu giúp vốn cho Bưởi làm, nên Bưởi khỏi vay. Tới mùa gặt Bưởi dư được vài thiên lúa, Cu cũng té thêm ít thiên nữa. Anh em tuy ở riêng, song giúp đỡ nhau từ chút cũng như ở chung một nhà.
Bưởi v́ đông con nên làm th́ khá, song khó giàu như người ta được. C̣n Cu th́ nuôi có ḿnh thằng Hai thôi, chớ Lựu không có đẻ nữa; lại vợ chồng tiện tặn, không se sua, không lăng phí, bởi vậy làm được mười năm th́ Cu sắm được một sở ruộng hơn 200 công, rồi cày cấy ruộng nhà, khỏi mướn đất của ông Thầy Kiện nữa. Làng thấy Cu có của mới cử làm Hương chức, ban đầu làm chức nhỏ, lần lần thăng lên chức Hương sư. Tuy vợ chồng Cu không bao giờ vịn cái sự ḿnh làm nên đó mà kiêu hănh, song lúc nào rảnh rang ngồi nói chuyện chơi với Cai tuần Bưởi, hoặc Thị Tố, hễ nhắc tới cái địa vị bần tiện ngày xưa, th́ cũng hớn hở thầm trong ḷng chút đỉnh.
Ai khi trước đây làm đầy tớ rồi bây giờ làm Hương chức chủ điền, lại không vui. Ai khi trước bị chúng khinh khi hiếp đáp rồi bây giờ được kẻ thưa người dạ, lại không khoái. Cu với Lựu cũng vui, cũng khoái lắm chớ, nhưng mà cái vui độc nhứt của Cu là vui thấy thằng Hai tŕu mến, kính trọng ḿnh cũng như con người ta tŕu mến, thương yêu, kính trọng cha ruột nó vậy; c̣n cái vui nhứt của Lựu là vui thấy chồng thương con, con thương chồng, cha con thương nhau chẳng chút nghi kỵ nhau hết.
Cái t́nh cha con tŕu mến nhau đây nghĩ cũng là một lẽ thường, chớ chẳng phải việc chi lạ. Mối t́nh ấy đă gây ra từ khi thằng Hai c̣n nằm ngửa; thằng nọ một ngày một lớn, th́ dây thân ái cũng một ngày một thắt chặt thêm, t́nh phụ tử càng tăng mặn nồng thêm.
Khi thằng Hai chưa biết nói, hễ Lựu mắc công việc trong bếp, th́ Cu bồng nó đi chơi, Cu dỗ cho nó ngủ. Cu tắm rửa cho nó, Cu đút cơm nó ăn. Chừng nó học nói th́ cái tiếng nói đầu của nó là tiếng kêu Cu bằng "cha". Cái tiếng "cha" ấy làm cho Cu cảm động vui vẻ vô cùng. Bởi vậy cái tiếng của Cu kêu nó bằng "con" càng thêm mặn ṃi, càng thêm thâm túy.
Chừng thằng Hai được sáu bảy tuổi th́ cha con chẳng rời nhau; bữa nào Cu đi ruộng về trễ th́ thằng Hai ngồi dựa cửa ngóng trông; Cu đi làm mệt mà hễ về thấy mặt con, nghe con thỏ thẻ, th́ hớn hở trong ḷng, bao nhiêu nhọc mệt đều tiêu tan hết.
Trong làng Vĩnh Mỹ, trừ vợ chồng Cai tuần Bưởi ra, th́ chẳng ai biết Cu với thằng Hai là cha con ghẻ; mà vợ chồng Bưởi với vợ chồng Cu, v́ danh giá của thân tộc, nên cũng chẳng hề tỏ việc nhà cho ai biết mà chi.
Chừng thằng Hai đúng tuổi đi học th́ Cu trong nhà khá lắm rồi, nên làng đă cử làm Hương thân. Cu thấy con sáng láng mới bàn tính với vợ rồi đem con lên chợ Bạc Liêu, gởi nó ở ăn cơm quán nhà thầy giáo đặng nó đi học. Thằng Hai siêng năng mẫn đạt, nên học trường tỉnh tới 15 tuổi th́ ngồi nhứt lớp. Lúc ấy quan Đốc buộc thằng Hai phải nộp khai sanh để cuối năm đi thi. Cu nhơn dịp ấy mới đi thăm hỏi mấy thầy giáo, rồi làm đơn vô Ṭa mà xin lập khai sanh cho con. Ṭa lên án nhận thực thằng Hai là Vơ Văn Hai con của Vơ Văn Cu và Lê Thị Lựu.
Từ nay thằng Hai đă có cha theo phép rồi. Từ nay chú Cu cũng có con trúng luật rồi. Bưởi với Lựu thấy thái độ của Cu như vậy càng thêm kính phục, nên thầm dặn nhau đừng cho thằng Hai biết cội rễ nó làm ǵ.
Cuối năm ấy thằng Hai thi đậu, vào học trường Trung đẳng Mỹ Tho. Cu thấy con học phát th́ càng phấn chí, nên nhứt định cho con học đến cùng, không sợ tốn hao, không kể phân cách.
Ở đời nếu bước đường mà được may mắn luôn luôn, th́ c̣n biết ai là người bền ḷng, ai là người mỏng chí. Từ khi Cu với Lựu kết tóc cùng nhau cho tới đây, th́ vợ chồng gặp dịp may luôn luôn, gia đạo thuận ḥa làm ăn phát đạt, ruộng thường trúng, con học nên. Đến năm nay mới gặp một viêc rủi, Ba Cam đau nên xin phép ông Thầy Kiện xuống Vĩnh Mỹ trước thăm anh em, sau ở uống thuốc. Anh ta xuống ở tại nhà Cu chưa mấy ngày, kế bịnh trở nặng, phải bỏ ḿnh. Vợ chồng Cu lo chôn cất tử tế, không để cho Bưởi tốn một đồng.
Cuộc tống táng Ba Cam vừa xong, kế hay tin thằng Hai ở trường đau nặng. Cu lật lật lên Mỹ Tho rước con đem về chạy thầy chạy thuốc. Trong ba tháng trời có nhiều lúc thằng Hai thấy sự chết trước mắt. Lựu v́ t́nh mẫu tử nên buồn thảm lo sợ đă đành, cảm thương cho phận Cu, v́ nghĩa minh linh chớ không phải v́ máu thịt, mà anh ta chạy thầy chơn không bén đất, nuôi bịnh đêm không nhắm mắt. Có bữa anh ra ngó vợ vừa khóc vừa nói: "Nếu thằng Hai có bề nào, th́ tôi cũng chết, chớ tôi không sống được". Lựu nghe chồng nói như vậy lại càng kính mến hơn nữa.
Ông trời cũng có nhơn, ông không nỡ hại người có t́nh có nghĩa. Thằng Hai tuy đau nhiều, nhưng qua ba tháng sau, th́ bịnh cũng thuyên giảm lần, vợ chồng Cu mới hết lo sợ nữa. Thằng Hai bị cái trận đau ấy làm cho việc học phải trở ngại nên đến 22 tuổi mới thi đậu đíp - lôm. Khi ấy Lựu muốn cho con làm thầy giáo hoặc thầy Thông, rồi cưới vợ làm ăn như thiên hạ. Thằng Hai cười mà nói:
- Cưới vợ làm chi mà gấp vậy má. Con muốn xin cha cho con ra Hà Nội học thêm ít năm nữa. Con muốn học nghề Kinh lư, ăn lương lớn, chừng ấy cưới vợ mới có đủ tiền mà nuôi nó chớ.
Cu ở miệt Vĩnh Mỹ, vẫn thấy người ta tranh điền thổ, lấp ranh rấp, người ta kính trọng quan Kinh lư là dường nào; bởi vậy nghe con tính học đặng làm quan Kinh lư th́ mê, bèn hiệp với con mà phản đối ư kiến của vợ rồi cho con đi Hà Nội mà học nữa.
Thằng Hai học được ba năm rồi. Năm nay nó thi, hễ đậu th́ nhà nước sẽ cấp bằng Kinh lư. Lúc nầy Cu đương làm Hương sư trong làng, có ruộng đất, có trâu nghé, có nhà cửa đàng hoàng. Bưởi tuy không giàu bằng Cu, không có dự việc làng như Cu, song trong nhà cũng có dư được dăm bảy thiên lúa. Vợ chồng Cu cũng như vợ chồng Bưởi, cứ van vái cho thằng Hai thi đậu đặng trong thân tộc có một người làm quan cho cha mẹ bà con đẹp mặt nở mày với thiên hạ. Cái hy vọng nầy tuy không có, song là cái hy vọng chung của bực thường dân, mà coi lại nhiều người học thức cũng c̣n tưởng phải làm quan mới vẻ vang, mới sang trọng. Cu với Lựu mơ ước như vậy nghĩ chẳng có lạ ǵ.
Bữa rằm tháng sáu là ngày giỗ cơm cho Ba Cam. V́ Ba Cam không có vợ con, lại ngày trước chết tại nhà Hương sư Cu, nên vợ chồng Hương sư Cu xin với Bưởi để luôn bàn thờ tại nhà mà thờ.
Cúng bữa đầu, Hương sư Cu không có mời làng xóm, duy có nội nhà với vợ chồng Bưởi mà thôi. Chừng cúng quảy xong rồi, bèn dọn một mâm ở nhà sau cho sắp con ăn với mấy đứa trong nhà, c̣n vợ chồng Cu với vợ chồng Bưởi th́ ngồi một mâm ở nhà trên. Uống rượu được vài ly, Hương sư Cu mới nói rằng:
- Ngày nay vợ chồng tôi có cơm mà ăn đây, thiệt tôi nhờ anh Ba lung lắm, nếu không có ảnh bày biểu, ḿnh lục đục dưới B́nh Phú Tây hoài, th́ làm sao ḿnh được như vậy.
Bưởi cười và nói rằng:
- Tôi muốn khi nào tôi với dượng về G̣ Công chơi một chuyến. Ḿnh đi đă hai mươi mấy năm rồi mà không về lần nào hết, tôi nhớ bà con ở dưới quá.
- Nhiều khi tôi cũng muốn đi về G̣ Công, trước thăm mồ mả, sau thăm anh em chơi. Mà lần nào nhà tôi nó cũng bàn ra hoài; lại tôi nhớ lời chú Ba dặn đừng có về xứ G̣ Công làm chi, nên rồi thôi tôi không đi.
- Bây giờ ḿnh làm ăn khá rồi, ḿnh về chơi, ai dám khinh khi mà sợ. Thôi để chừng gặt hái rồi, hai anh em ḿnh đi.
- Về dưới có chỗ đâu mà chơi.
- Ḿnh ở nhà Cậu Ba Rạng được mà.
- Tôi muốn về phía dưới Đập Ông Canh.
- Ở trên đó rồi xuống dưới Đập Ông Canh chơi được mà.
Thị Tố vọt miệng nói:
- Dượng Tư có xuống Đập Ông Canh th́ xuống, chớ ở nhà tôi c̣n xuống đó nữa mà làm ǵ.
Bưởi nghe vợ nói như vậy th́ hỏi:
- Sao ḿnh lại không muốn tôi xuống Đập Ông Canh?
- Cái chỗ không phải, ḿnh c̣n léo tới đó làm chi?
- Ḿnh khéo nói dữ hôn! Người không phải, chớ chỗ nào không phải. Mà ai quấy th́ có người, chớ không phải nội miền Đập Ông Canh đều quấy hết. Ai ở xấu với ḿnh, th́ họ mắc cỡ, ḿnh có ở xấu với ai đâu mà ngại, nên không dám tới đó.
Bà Hương sư năy giờ ngồi lặng thinh mà ăn, chừng nghe anh với chị căi tới đó th́ cằn nhằn:
- Thôi anh Hai. Anh nhắc tới chuyện cũ làm ǵ. . .
Th́nh ĺnh ngoài sân có tên trùm bước vô lột khăn xá Hương sư và trao một miếng giấy xanh và thưa rằng:
- Thưa có một dây thép của ông; nên cậu xă biểu tôi cầm lại cho ông.
Vợ chồng Cu biến sắc, Hương sư Cu vừa mở dây thép vừa nói:
- Chắc là dây thép của thằng nhỏ ở ngoài nó đánh về. Cha chả, không biết nó thi đậu hay không đây.
Cu với Bưởi đều dốt [2] hết thảy. Bà Hương sư nóng nảy muốn biết coi dây thép nói chuyện ǵ, bèn kêu một đứa con của Bưởi mà sai cầm dây thép lại mượn thầy giáo coi giùm. Thằng nhỏ đi một hồi rồi hào hển chạy về nói:
- Thầy giáo nói chú Hai thi đậu.
Cả nhà đều mừng rỡ, xúm nhau nói nói cười cươi om ṣm. Hương sư Cu vuốt râu nói:
- Con tôi nó được làm ông Kinh lư rồi, thôi tôi không c̣n lo việc ǵ nữa hết. Má nó thấy hôn? Tôi biết con tôi học được lắm mà. Vậy năm trước tôi chịu cho nó đi học thêm nữa, cứ theo cằn nhằn tôi hoài.
Bà Hương sư ngồi cười, mà v́ mấy lời ấy làm cho bà cảm động quá nên bà ứa nước mắt. Thị Tố ngó quanh quất, thấy sắp con của chị ta với mấy đứa ở đều rút xuống nhà dưới hết, chị ta lẩm bẩm nói:
- Đồ cái thằng Nghĩa thiệt không ra giống ǵ hết. Có con mà bỏ rơi bỏ rớt, dượng Hương sư dưỡng lănh dưỡng nuôi, bây giờ nó làm tới ông nọ ông kia, tôi không biết chừng thằng Nghĩa nó hay có mắc cỡ hay không.
Hai Bưởi day mặt chỗ khác mà đáp:
- Hứ! Thằng đó mà biết mắc cỡ giống ǵ. Mà ḿnh nhắc chuyện xưa làm chi ḱa. Thằng Hai là con của dượng Hương sư, chớ nó co biết thằng Nghĩa thằng Nghéo nào đâu.
- Bây giờ nó nên rồi, tôi muốn nói thiệt cho nó biết, đặng nó về G̣ Công nó bẹo mẹ con con mẹ Tổng Hiếu chơi.
- Đừng có nói bậy. Thuở nay ḿnh giấu, thôi th́ giấu luôn, chớ nói ra làm ǵ. Tôi nghĩ lại tôi phục ḷng dạ của dượng Hương sư lắm. Làm người như dượng đó mới thiệt là đúng đắn. Không phải là con dượng, mà v́ dượng thương cô Tư nó rồi dượng coi con của cô cũng như con của dượng. Hồi nhỏ dượng bồng bế tưng tiu nó, chừng khôn lớn dượng nuôi nó ăn học đến nơi đến chốn, cha ruột cũng không bằng. Thằng Hai ăn học giỏi; tôi tưởng ngày sau nó biết cội rễ của nó, th́ nó càng trọng dượng Hương sư nhiều hơn nữa.
Hương sư nghe Hai Bưởi khen ḿnh, th́ chúm chím cười và đáp rằng:
- Con nào cũng là con, hễ ḿnh kêu nó bằng con th́ ḿnh phải thương yêu nuôi dưỡng nó hết ḷng. Hễ nó gọi ḿnh bằng cha th́ ḿnh phải ăn ở cho xứng phận làm cha. Huống chi thằng Hai nó có cha, mà cha nó không thèm nh́n nó. Anh Hai với chị Hai c̣n nhớ hay không? Cái ngày tôi nói mà cưới má nó, tôi nói rằng: "Con của vợ tôi là con của tôi. Người ta bỏ, tôi lănh mà nuôi. Thằng Hai không có cha, tôi lănh làm cha". Tôi hứa với má nó th́ tôi phải làm. Ngày nay tôi đă trọn phận sự của tôi. Tôi đă đến giữa Ṭa nh́n nó là con. Tôi đă nuôi nó ăn học, học thành người tử tế. Như nó biết xét, thương tôi th́ xét, bằng nó không nghĩ, nó đủ lông đủ cánh rồi nó bay bổng, nó không thương tôi nữa th́ tôi cũng không phiền, miễn là tôi xét trong lương tâm, tôi không có chỗ nào ăn năn, với tôi ngó má nó không hổ thẹn, bao nhiêu đó cũng đủ cho tôi vui rồi.
Một người vợ như bà Hương sư mà nghe chồng nói như vậy th́ không thể nào cầm giọt lệ được. Bà Hương sư lấy khăn lau nước mắt mà đáp:
- Đă biết con tôi nó thuộc ḍng bạc bẽo. Nhưng tôi nuôi nó từ nhỏ chí lớn, tôi dạy dỗ từng chút, tôi tập tánh t́nh nó giống theo tôi, nên tôi chắc không khi nào nó vong ân bội nghĩa như họ vậy đâu. Làm cha như ḿnh, con nào mà bạc cho được. Nếu nó bạc th́ là yêu quỷ, chớ nó phải là người nữa đâu. Mà thôi, chuyện xưa ḿnh nhắc lại làm ǵ. Tôi thường nói với ḿnh, mẹ con tôi ở dưới bùn, cái người xô xuống đó theo lẽ họ phải vớt lên mà tắm rửa. Họ không làm như vậy, họ xô rồi họ bỏ đi tuốt. Trong lúc mẹ con tôi chơi vơi, ḿnh ghét mẹ con tôi mới phải, song ḿnh không giận, không ghét, ḿnh lại đưa tay ra mà kéo mẹ con tôi lên rồi ḿnh tắm gội ngày nay được sạch sẽ. Cái ơn của ḿnh đời đời kiếp kiếp không bao giờ tôi quên được, mà tôi chắc con tôi nó giống tôi, chẳng khi nào nó quên đâu. Trót hai mươi lăm năm nay, con tôi nó biết có ḿnh đây là cha nó, chớ nó có biết cha nào nữa. Ngày nay con ḿnh nó nhờ ḿnh mà học đă thành tài, tôi xin ḿnh yên ḷng thương nó cũng như xưa nay vậy, đừng nên nghi ngại điều chi mà tội nghiệp cho con.
- Không. Tôi thương con lắm, tôi có nghi ngại điều chi đâu. Nhưng mà có một việc xưa rày nó làm cho tôi bối rối hoài, hễ tôi nhớ tới th́ tôi ngủ không được. Bữa nay sẵn có anh Hai chị Hai đây mà lại thằng Hai thi đậu nữa, vậy tôi tưởng cũng nên tỏ việc ấy ra trước là anh Hai chị Hai, sau nữa cho má nó rơ.
Hương sư Cu nói tới đó rồi lấy gói thuốc ra mà vấn, diện mạo rất nghiêm nghị, ai ḍm thấy cũng biết anh ta muốn nói một việc ǵ trọng hệ lắm. Vợ chồng Bưởi và bà Hương sư ngồi ngó nhau, trong ḷng không yên, Hương sư Cu đốt thuốc mà hút một hơi rồi mới nói rằng:
- Má nó cũng vậy mà anh Hai chị Hai cũng vậy, chắc là cũng biết tôi thương thằng Hai lắm chớ chẳng không. Tuy nó không phải máu thịt của tôi, nhưng mà tôi nuôi nó từ nhỏ tới lớn tôi tưởng nó là con ruột của tôi, chớ không có nhớ là con ghẻ chút nào. Trót hai mươi mấy năm nay, tôi làm vùi đầu vùi tóc, tôi tiện tặn chắt lót từ đồng, bổn tâm tôi là muốn có tiền dư, trước là nuôi con ăn học với người ta, sau chừng vợ chồng trăm tuổi già, để lại cho con chút đỉnh cho nó khỏi nghèo nàn cực khổ. Năm nay con thi ra trường, nó sẽ làm ông nầy bà kia, nằm đêm tôi nghĩ lại sự tôi thương con, tôi tính lăng xăng cho nó thuở nay th́ được về phần tôi, mà quấy về phần con lắm. Anh chị với má nó nghĩ lại đó mà coi, thằng Hai có cha, ḿnh đều biết hết thảy. Cha nó sang trọng giàu có. Lúc nó c̣n nhỏ tôi giấu mà nuôi nó, chẳng có lỗi ǵ. Bây giờ nó khôn lớn rồi, nếu tôi giấu nữa đặng giành làm cha, tôi làm vậy té ra tôi đoạn t́nh phụ tử của nó, tôi nghĩ quấy với nó lắm. Bởi vậy mấy tháng nay tôi buồn hết sức, không biết có nên tỏ thiệt với con hay không. Nếu tỏ thiệt tôi sợ t́nh cha con yêu mến nhau thuở nay đó nó phải phai lạt chút đỉnh rồi không được vui như cũ nữa. C̣n nếu không tỏ th́ quấy với con lắm, mà lại ngày sau nó biết cội rễ của nó, th́ nó c̣n coi tôi ra ǵ. Nay con thi đậu, thôi tôi tính chừng nào nó về đây, tôi kể hết công chuyện ngày xưa lại cho nó hiểu; thà là nó bớt thương tôi, chớ tôi không muốn để cho nó trách tôi.
Bà Hương sư hiểu rơ ư chồng rồi th́ biến sắc, vùng đứng dậy nói:
- Ḿnh tính như vậy sao được. Ḿnh không thương con nữa hay sao, nên ḿnh tính gây mối buồn rầu cho con? Cha nó là ḿnh đó, chớ tôi không biết cha nào hết.
- Tôi cũng cha, mà cha ghẻ, sao bằng cha ruột được!
- Ḿnh nói mấy tiếng ấy, thiệt cũng như ḿnh cầm dao cắt ruột tôi.
- Không. Má nó đừng có buồn. Việc tôi tính đó phải lắm. Tôi không muốn cho con ngày sau nó có chỗ trách tôi được, chớ không phải tôi có ư muốn làm buồn cho má nó đâu.
- Tôi cũng biết ḿnh không có ư muốn làm buồn cho tôi. Nhưng mà chuyện xưa đă phai mờ hẳn rồi, bây giờ ḿnh bày ra th́ tôi vui sao được.
- Con đă nên người. Ḿnh không được phép giấu cội rễ với nó nữa. Nếu ḿnh không cho nó biết cha ruột nó, tức th́ ḿnh đă dắt con ḿnh vào đường bất nghĩa.
- Cha ruột nó nên thân ǵ đó mà nói cho nó biết.
- Dầu nên thân hay là không nên thân, cũng là cha ruột của nó. Cha nó quấy là quấy với người khác, nó là con, có lẽ nào nó hờn cha nó.
- Cha nó bỏ nó, không thèm nh́n nó, không nuôi dưỡng nó, cha nó ở như vậy không quấy với nó hay sao?
- Dầu có quấy với nó đi nữa, nó cũng không phép trách. Huống chi cái quấy của cha nó th́ anh Ba đă rửa sạch hết rồi. Bây giờ má nó không nên trách nữa. Nếu má nó c̣n ghi măi trong ḷng, th́ hơi hẹp ḥi đôi chút.
- Người làm nhơ nhuốc danh giá của tôi, làm sao tôi quên được. Dầu tôi giảm thù oán chăng nữa, tôi cũng không thể không khi được. Bây giờ biểu con tôi phải kêu người ấy bằng cha, th́ tôi chịu sao nổi?
- Ḿnh đừng cố chấp thái quá như vậy không nên. Cái lỗi của người ta làm ngày trước, có lẽ người ta đă ăn năn lâu rồi.
- Người như vậy có bao giờ biết ăn năn.
- Ḿnh bỏ xứ hai mươi mấy năm nay, ḿnh có gần gũi hoặc có gặp mặt người ta lần nào nữa đâu mà dám đoán bụng người ta được. Má nó nhớ lại mà coi, ngày tôi cưới má nó rồi, cô Ba Nhơn t́m tới nhà mà bồng ẵm thằng Hai rồi cô xin chuộc nó. Tôi chắc hồi đó cậu Hai Nghĩa đă ăn năn rồi, song cậu ngỡ ngàng không tới được nên cậu cậy cô Ba Nhơn tới đó đa. Hồi đó thằng Hai c̣n nhỏ, ḿnh không chịu cho th́ phải. Bây giờ nó đă lớn, nếu ḿnh c̣n giấu nữa th́ ḿnh quấy lắm. Ḿnh phải nói thiệt rồi để cho con thong thả nó liệu định. Nếu nó không chịu nh́n cha ruột nó th́ thôi, c̣n như nó bỏ tôi mà trở về cội rễ tự ư nó, má nó cũng đừng cản.
Bà Hương sư ngồi nơi góc ván rồi bà lấy vạt áo che mặt vừa khóc vừa nói:
- Sự nhơ nhuốc của tôi hai mươi mấy năm nay đă che đậy yên rồi. Bây giờ c̣n dỡ ra làm chi. Nếu ḿnh thuật cái hư của tôi cho con biết th́ nó c̣n coi tôi ra ǵ nữa. Tôi nói thiệt nếu con tôi mà hiểu thấu thói hư của tôi hồi trước, th́ tôi phải chết chớ tôi không thể nào dám ngó mặt nó nữa. Ḿnh nghĩ lại mà coi, con ḿnh nó đă có ăn học, chớ không phải là đứa ngu dốt. Bây giờ nó đă làm nên ông nầy ông kia rồi, ḿnh chỉ cội rễ của nó cho nó biết, tức th́ ḿnh thuật cái hư của tôi cho nó nghe. Ví dầu nó nghĩ t́nh mẹ con, nó không nỡ xua đuổi tôi, song nó kêu tôi bằng "má " có lẽ nó cũng ngại miệng nó lắm chớ. Xin ḿnh thương giùm phận tôi.
Hương su Cu nghe vợ dẫn lư thuyết ấy mà cản, anh ta bối rối, nửa v́ lương tâm ḿnh, nửa v́ danh giá của vợ, nên anh ta ngồi cúi mặt, tay găi vế, tay găi đầu không biết liệu làm sao được.
Cai tuần Bưởi với Thị Tố năy giờ ngồi lặng thinh mà nghe vợ chồng Hương sư căi lẽ với nhau, tuy không hiểu thấu đáo ư tứ cao thượng ẩn trong những lời căi ấy, song cũng biết Cu nói phải, mà Lựu nói cũng không có chỗ nào trái, bởi vậy chừng thấy Cu chịu thua, không có lời mà đáp nữa, bèn phụ với Lựu mà khuyên Cu bỏ dẹp chuyện cũ, đặng cho trong nhà yên ổn, vợ chồng ḥa thảo, cha con vui vầy như xưa. Hương sư Cu xiêu ḷng, nhưng anh ta ngồi thở ra mà than:
- Nếu v́ cái hiếu nghĩa của con th́ phải phạm danh giá của vợ. Thôi nín lặng là hơn, chớ biết làm sao bây giờ. Cái bụng của tôi, tôi xin phú cho trời đất hiểu.
Bà Hương sư đáp:
- Tôi đội ơn ḿnh lắm. Xin ḿnh đừng tưởng cái bụng của ḿnh không ai biết. Tôi biết lắm; mà tôi nghĩ một ḿnh tôi biết cũng đủ rồi.
Hương sư nghe mấy lời tri kỷ th́ thỏa chí, nên mắt ngó vợ, miệng chúm chím cười.
Cách chừng một tháng Vơ Văn Hai về tới, thưa cho cha mẹ hay rằng quan trên đă cấp bằng cho ḿnh làm chức Kinh lư thuộc ngạch Nam Kỳ và cho phép về thăm nhà vài bữa rồi lên Sài G̣n làm việc. Vợ chồng Hương sư Cu vui mừng kể không xiết. Vợ chồng Cai tuần Bưởi với sắp con cũng chạy lại mừng quan Kinh lư thi đậu. Bà Hương sư thỏ thẻ nói với chồng:
- Hôm bữa con gần thi, tôi có vái đất nước ông bà một con heo. Nay con thi đậu nó đă về tới nơi, thôi để làm heo trả lễ cho rồi.
Ông Hương sư gật gật lia lịa mà đáp rằng:
- Vậy chớ sao. Hễ vái th́ phải cúng cho rồi để mắc nợ làm chi.
Bà Hương sư liền biểu bạn bắt heo làm thịt, c̣n Hương sư th́ sai trùm đi mời Hương chức trong làng. Đến chiều khách tới đủ mặt. Trong nhà cười nói som ṣm, dưới bếp nấu nướng rần rật. Hương chức th́ ngợi khen quan Kinh lư, c̣n bạn bè mừng rỡ cho chủ nhà.
Cúng rồi ăn uống đến khuya khách mới từ, ai về nhà nấy. Vợ chồng Hương sư Cu nằm trên ván mà nghỉ. Ông Kinh lư Hai ngồi chơi tại bàn ăn đó. Bà Hương sư hỏi thăm cách thi của con một hồi rồi bà nói:
- Cha mẹ lo cho con ăn học. Ngày nay con học được thành tài, thiệt cha mẹ vui mừng lắm. Tuy vậy mà cha mẹ c̣n lo một chút nữa, là lo kiếm vợ cho con.
Ông Hương sư vùng ngồi dậy nói:
- Má con cần ǵ phải lo việc đó. Con ḿnh làm ông Kinh lư thiếu ǵ chỗ tử tế họ nài họ gả con mà lo. Tôi sợ e rồi đây họ giành họ gả con ḿnh bối rối không biết ưng chỗ nào chớ. Con ḿnh nó lớn rồi, má nó đừng tính lộn xộn, để cho nó lựa, hễ nó đành chỗ nào ḿnh cưới chỗ ấy cho nó.
Ông Kinh lư ngồi cúi mặt xuống bàn mà nói:
- Cha nói vậy cũng phải. Nhưng mà áo mặc không qua khỏi đầu được. Việc vợ chồng là hệ trọng, con phải để cho cha mẹ định chớ lẽ nào con dám tự quyền. Đă biết bây giờ con làm tới chức Kinh lư, song nếu không có cha má th́ con làm sao lănh chức Kinh lư được. Con học xong rồi, tự nhiên con phải cưới vợ. Vậy cha má coi chỗ nào phải th́ con ưng. Dầu cha má cưới con nhà ai đi nữa, con cũng không dám căi.
Ông Hương sư nghe con nói mấy lời lễ nghĩa như vậy th́ ông cảm động hết sức. Ông ngồi lặng thinh mà nghĩ thầm rằng có con như vầy dại ǵ đem con giao cho người khác.
Huống chi ḿnh làm cha nó ḿnh đủ giấy tờ hẳn ḥi, ai mà căi được. Ví dầu ngày sau t́nh cờ mà nó biết cội rễ của nó đi nữa, th́ ḿnh nói họ bày đặt nói xấu cho mẹ nó. Ḿnh nói th́ tự nhiên nó phải tin hơn. Nó là đứa biết lẽ phải, mà nó lại thương ḿnh, lẽ nào nó nghe người mà bạc ḿnh đặng hậu họ. Ông ta nghĩ như vậy rồi ngó vợ, nhớ mấy lời nói hôm trước ông khen vợ nói phải, nên nhứt định giấu bặt, không thuật cho con biết chuyện xưa làm chi.
Ông Kinh lư ở nhà chơi hai bữa rồi từ giă cha mẹ bà con đặng lên Sài G̣n làm việc.
Vợ chồng ông Hương sư đêm nào cũng bàn tính với nhau, không biết con nhà ai xứng đáng đặng nói mà cưới cho ông Kinh lư. Cách vài tuần lễ, ông Hương sư được thơ của con gởi về mà thưa cho ông hay rằng, quan trên đă bổ xuống tỉnh G̣ Công mà đo ruộng đất làng Vĩnh Lợi với Vĩnh Hựu. Vợ chồng Hương sư Cu nghe tin ấy th́ biến sắc, lật đật sai đứa nhỏ đi mời Cai tuần Bưởi đặng nói cho anh ta hay.
Cai tuần Bưởi nghe tin Kinh lư Hai đổi về G̣ Công th́ cười mà nói:
- Nó về G̣ Công, th́ ḿnh xuống thăm nó rồi luôn dịp ḿnh thăm bà con chơi. Vợ chồng dượng lo cái ǵ? Thế khi vợ chồng sợ nó về đó rồi bể chuyện phải không? Có ai biết nó đâu mà dượng sợ bể chuyện. Dượng quên hay sao? Hồi dượng lập khai sanh cho nó th́ dượng khai nó đẻ tại Vĩnh Mỹ, nó là con của dượng, nó có dè chuyện ǵ đâu mà hỏi thăm, nên dượng sợ bể. Vợ chồng dượng đừng có sợ. Nó được đổi về xứ ḿnh th́ tốt lắm chớ.
Vợ chồng Cu nghe lời khuyên giải như vậy mới yên tâm.
- Chúng ta bỏ xứ Đập Ông Canh đi theo Cu với Lựu thấm thoát đă 25 năm rồi. Bây giờ chúng ta trở về đó mà xem thử coi nhơn vật có đổi dời hay không.
Không có đổi dời chi lắm. Ruộng cũng cứ cấy lúa, tá điền cũng dầm mưa dang nắng trót năm, đến mùa gặt đong lúa ruộng cho chủ điền rồi, mỗi nhà c̣n dư được ít chục giạ, th́ hớn hở vui mừng khoe khoang trúng mùa. Theo mấy xóm th́ nhà cửa ở đông hơn trước, cây cối cũng lớn hơn, nhưng nhơn dân cũng vẫn giành nhau làm việc làng, dẫu phải tốn hao, chịu ḷn không nệ, miễn được họ kêu "chú phó thôn" hay là "cậu tri bộ" cho đẹp mặt nở mầy th́ thôi. Đường lộ cũng c̣n thẳng băng qua mấy xóm, song bây giờ bỏ đá đỏ mà trải đá trắng cho dân nghèo đi bộ vấp đau chơn, c̣n nhà giàu chạy xe hơi khỏi lầy khỏi sụp. Ông chủ nhà cũng chưa chịu nói chuyện tươi cười với sắp đày tớ, người cho vay tiền, không luận đưa bạc ra hồi tháng nào, cũng cứ buộc ngoài giêng hễ 10 đồng phải trả 12 hoặc 13.
Nhơn vật ḍm chung th́ thiệt không thấy dời đổi, nhưng mà gia đạo của bà Cai tổng Hiếu coi lại th́ không giống như hồi xưa. Bà Cai tổng Hiếu chết đă mười mấy năm rồi, tá điền tới lui khỏi phải hầu hạ bà, mà ai ra lănh chức Hương quản cũng khỏi bị bà sai khiến nữa. Cậu Hai Nghĩa năm nay đă trên 50 tuổi rồi, mái tóc đă bạc hoa râm, da mặt đă dùn chút đỉnh, nhưng tai hại nhứt là hai vết dao của Ba Cam chém ngày trước vẫn rành rành trước mặt, nên bây giờ cậu làm Hội đồng địa hạt, mà những người không ưa cậu, họ không chịu kêu cậu "Hội đồng Nghĩa"; họ lại kêu là "Hội đồng Thẹo" đặng ngạo cậu chơi.
Mợ Hai Hưởng đă gần già rồi, răng đă rụng hết ba bốn cái, mà nước da của mợ coi cũng chưa chịu mởn [3] , giọng nói của mợ nghe cũng chưa được êm, mợ cũng xổn xảng với chồng, cũng c̣n gắt gao với tá điền tá thổ như hồi trước.
Vợ chồng Hội đồng Nghĩa ở với nhau thuở nay sanh có ba người con mà thôi. Người con gái đầu ḷng là cô Hai Diệu, hồi thầy lẹo tẹo với Tư Lựu th́ cô mới biết đi. Khi Cu dắt Lựu mà đi rồi, th́ Hội đồng Nghĩa mới sanh thêm hai người con nữa: một người con trai tên Tư và một người con gái út tên là Thục.
Cô Hai Diệu khi được 18 tuổi, th́ cha mẹ gả cho con ông chủ Khoán ở trong Long Hựu. Cô về nhà chồng ở được ba năm, kế cha chồng chết, chồng mê say bài bạc phá tan sự nghiệp. Vợ chồng Hội đồng Nghĩa thấy rể xài phá đă suy sụp rồi, sợ nó phá lây tới gia tài của con ḿnh, nên lật đật bắt cô Diệu về. Cô Hai Diệu ở với chồng được một đứa con rồi, mà cô cũng đành dứt đạo cang thường bỏ nhà chồng mà trở về cha mẹ. Trong mấy năm nay chồng cô lâu lâu cũng có ra thăm vợ con một lần, nhưng mà lần nào chồng tới th́ cô lợt lạt, chẳng khác nào như cô đối với một người ở lối xóm tới chơi vậy.
Cậu Ba Tư đă chết hồi năm ngoái rồi, chớ chi cậu c̣n th́ năm nay cậu được 20 tuổi. Khi cậu c̣n nhỏ th́ vợ chồng thầy Hội đồng Nghĩa tưng tiu cậu như vàng như ngọc, tuy là cưng cậu, nhưng muốn cho cậu nên, bởi vậy phải dằn ḷng phân rẽ đem xuống chợ G̣ Công mà gởi cho cậu ở đi học, cậu đi học th́ cậu xài phá tốn hao nhiều, nhưng mà cậu ṃ riết rồi cũng lên tới lớp nhứt và cũng đi thi với chúng bạn. Cậu đi thi hai lần mới lấy được cái bằng sơ đẳng. Tuy vậy mà cha mẹ mừng rỡ hết sức làm heo tạ ơn đất nước, gấm ghé muốn chọn chỗ giàu có mà cầu hôn. Chẳng hiểu là tại người ta chê mà không gả, hay là tại cậu Ba Tư chưa gặp được duyên, mà cậu đi coi vợ ba bốn chỗ chẳng chỗ nào xong xuôi ư, thầy Hội đồng Nghĩa giận mới đem con lên Sài G̣n mà cho học thêm, chưa được một năm th́ cậu mang bịnh mà chết, làm cho thầy Hội đồng mất người kế nghiệp, thầy rầu rĩ trăm phần, mà bà Hội đồng c̣n theo rầy rà, bà nói tại chồng bày chuyện cho học thêm nên con bà mới chết.
C̣n cô út là cô Tư Thục năm nay cô được 17 tuổi rồi, đă có hai ba chỗ cậy mai cậy mối nói mà xin coi. Cô giống mẹ nên nước da cô không trắng, h́nh vóc cô to xương, song gương mặt coi cũng hữu duyên, nhứt là cô được cặp mắt thiệt là lanh, không hiểu trong sách tướng họ đoán tốt xấu thế nào, chớ con mắt ấy hễ trai thấy th́ ưa lắm.
Một buổi sớm mai, trời thanh bạch. Trước sân cỏ cây tươi tắn, lại thêm bầy chim se sẻ bay lên đáp xuống mà kiếm ăn, trong nhà dọn dẹp trang hoàng, lại thêm các cửa đều mở hết, nên ở ngoài ḍm vô coi rực rỡ. Ấy là nhà của thầy Hội đồng Nghĩa sửa soạn kỵ cơm cho ông Cai tổng Hiếu.
Hương chủ Khanh ở trong chợ Giồng Ông Huê là em rể của thầy Hội đồng Nghĩa, nhớ ngày kỵ cơm của nhạc phụ, nên thắng xe hai bánh đi với vợ là cô Ba Nhơn, mà ra nhà anh.
Cô Tư Thục thấy cô với dượng ngừng xe trước sân, th́ lật đật chạy ra mừng rỡ. Vợ chồng thầy Hội đồng với cô Hai Diệu cũng ra đứng dựa cửa mà chào mừng.
Bà Hương chủ Khanh năm nay đă 47 tuổi, nhưng v́ bà không có chửa đẻ lần nào, nên bà c̣n được mạnh mẽ, ăn nói nhậm lẹ, đi đứng gọn gàng, da mặt chưa dùn, mái tóc chưa bạc. Bà tánh t́nh bải buôi vui vẻ, bởi vậy vừa bước vô cửa rồi bà chào hỏi mấy người tá điền tá thổ đến dọn giỗ; bà nói lăng xăng không dứt tiếng. Bà hối cô Tư Thục sai trẻ ở ra xe bưng cam bưởi cau trầu vô; bà kêu thằng đánh xe mà dạy phải coi cho ngựa ăn uống tử tế. Mấy người đờn bà đến dọn giỗ, ai nghe tiếng bà chủ nói rân trên nhà trên th́ cũng đều hớn hở vui mừng.
Bà chủ đi lại đứng trước mỗi bàn thờ mà coi chưng dọn, rồi bà đi ṿng xuống nhà dưới mà coi đờn bà nấu nướng, gặp mỗi người bà đều có một câu chuyện mà nói, bà không bỏ sót một người nào, bởi vậy bà lại gần ai cũng vui, chừng bà đi ai cũng ngó.
Bà trở lên nhà cầu, thấy ông chủ với hai vợ chồng thầy Hội đồng đương ngồi nói chuyện bà bèn bước lại ván và têm trầu mà hỏi rằng:
- Bữa hổm ở nhà tôi đi G̣ Công có về nói gặp anh đi đóng bách phần đất. Anh mua sở ruộng nào đó vậy anh Hai?
Thầy Hội đồng Nghĩa đưa tay lên vừa găi thẹo trên mặt vừa đáp:
- Mua đất của Chánh Bái Huân bên Ụ Giữa.
- Anh mua mấy mẫu, giá bao nhiêu đó?
- Ổng thiếu có ba ngàn đồng, mà 4 năm nay ổng trả lời hoài, trả vốn không nổi. Năm nay, ổng theo năn nỉ mua giùm cho ổng, cực chẳng đă phải mua, chớ mắc quá. Không đầy 15 mẫu mà mua tới 8 ngàn.
- Theo giá lúa bây giờ, th́ ruộng đó c̣n rẻ, chớ có mắc đâu, mà tuy nói 8 ngàn, chớ 4 năm nay anh cho vay ăn lời đă hai ngàn rưỡi hoặc ba ngàn rồi, tức th́ anh mua ruộng đó có 5 ngàn hay 5 ngàn rưỡi ǵ đó chớ ǵ.
- Tính như vậy sao được? Cho vay là cho vay, c̣n mua ruộng là mua ruộng chớ. San qua sớt lại như vậy sao cho phải.
- Vậy chớ anh cho vay 3 ngàn đồng đó, mấy năm nay anh không có ăn lời hay sao?
- Sao lại không ăn lời?
- Th́ anh ăn lời luôn 4 năm, tức th́ anh đă lấy vốn của anh rồi. Bây giờ anh mua ruộng đó, anh trừ hết 3 ngàn cũng như anh mua có 5 ngàn chớ ǵ.
- Cô tính kỳ quá! Cô nói như vậy té ra tôi muốn đoạt của ông Bái Huân hay sao? Tại ông năn nỉ quá, chớ tôi có thèm mua đâu. Từ ngày thằng Tư chết tới giờ, tôi hết muốn mua ruộng mua đất thêm nữa. Mua thêm mà làm ǵ! Tôi c̣n có 2 đứa con gái, mua cho nhiều đặng ngày sau người dưng họ ăn, chớ ích ǵ đâu.
Hương chủ Khanh nghe nói như vậy th́ cười mà đáp:
- Anh nói như vậy sao cho phải. Con trai hay con gái cũng vậy, con nào cũng là con chớ. Anh được hai đứa con gái anh có phước biết chừng nào. Vậy chớ vợ chồng tôi tṛi trọi không có một chút con nào hết đây th́ sao.
- Thà là không con như dượng vậy cho xong, chớ có thứ con gái làm giống ǵ. Đó con Diệu đó. Hễ vợ chồng tôi chết rồi, chia ruộng cho nó, chồng nó đánh bài thua chừng một năm là tiêu hết chớ ǵ. C̣n con Thục, chừng nó có chồng đây chắc cũng vậy nữa.
Bà Hội đồng năy giờ ngồi lặng thinh, chừng bà nghe chồng phiền con, bà mới nói:
- Hứ! Khéo nói dữ không! Con Thục rồi sao? Tại ḿnh gả con Diệu, ḿnh lựa thứ đồ ǵ ở đâu, nên nó mới vậy, sao ḿnh lại đổ thừa cho con?
- C̣n lựa sao nữa? Anh chủ Khoán là người giàu có lớn, ảnh giàu c̣n hơn ḿnh nữa. Gả con th́ lựa như vậy, chớ biết lựa làm sao. Thấy thằng con ảnh nó nhỏ nhẹ dễ thương, ḿnh tưởng nó tử tế nên mới gả; ai dè đâu ảnh khuất rồi, nó sanh tâm phá của. Sao hồi đó ḿnh không cản, rồi bây giờ ḿnh lại nói tại tôi?
- Tôi là đờn bà cản ḿnh sao được.
- Sao lại không được? Chẳng bằng ḿnh thấy anh sui giàu mà có một đứa con, ḿnh muốn cho con Diệu ăn gia tài đó, nên ḿnh xúi thêm đặng cho tôi gả.
Bà chủ Khanh nghe hai vợ chồng thầy Hội đồng căi với nhau th́ bà cười ngất và can rằng:
- Thôi, việc đă lỡ rồi, bây giờ ông đổ cho bà, bà đổ cho ông làm chi. Không biết chừng tại mạng số con Diệu phải cực, nên ông trời mới khiến như vậy. Mà việc nầy anh Hai chị Hai đều có lỗi hết thảy. Gả con ta phải lựa nhơn nghĩa, chớ sao lại lựa giàu có? Nhơn nghĩa mới bền, chớ ruộng đất có bền ở đâu. Anh Chủ Khoán giàu, mà không biết chừng tại ảnh ăn ở bất nhơn, nên trời mới khiến cho con ảnh phá tan sự nghiệp ảnh. Tôi tức tôi không có con, chớ nếu trời cho tôi có con tôi gả, tôi lựa hẳn ḥi lắm.
Bà Hội đồng cười và hỏi:
- Cô lựa cách nào? Đâu cô nói cho tôi nghe thử coi.
- Trước hết ḿnh phải chọn thằng rể cho có học thức, bởi v́ đời nay nếu không có học thua sút người ta lắm. Mà có học thức song cũng phải có nhơn nghĩa mới được, bởi v́ học thức mà không nhơn nghĩa th́ tự nhiên phải ác. Chọn được hai điều đó rồi, phải xem h́nh vóc thằng rể cho mạnh dạn bởi v́ ḿnh gả con cho đứa bạc nhược th́ trọn đời phải nuôi bịnh hoài, mà nó sanh con bằng ngón tay út tay cái c̣n khổ hơn nữa. Đó, chọn rể phải chọn như vậy, không cần giàu nghèo, không cần sang hèn, nghèo hèn mà nó ở phải th́ quư gấp trăm giàu sang mà ở quấy ở hư.
- Cô nói nghe phải lắm. Thiệt tôi gả con Diệu, vợ chồng tôi cũng có vụng tính một chút. Thôi, c̣n con Thục đó, tôi giao cho cô lựa cô gả giùm cho tôi.
- Ư chị muốn gả cho nó hạng người nào?
- Cô lựa chỗ nào phải, hễ cô ưng ư th́ tôi xuôi ḷng.
- Không. Lựa chỗ phải th́ đă đành, nhưng mà chỗ cũng phải theo thế, nhà giàu cũng có cái phải, mà làm quan cũng có cái phải. Vậy chớ con nhà giàu với người làm việc quan, chị muốn lựa chỗ nào?
- Ư thôi! Tôi thất kinh con nhà giàu rồi. Tôi muốn gả con Thục cho mấy thầy đặng nó tưng tiu khỏe thân nó.
Thầy Hội đồng trợn mắt nói rằng:
- Cha chả! Muốn mang họa đa há! Gả cho con nhà giàu, dầu nó phá của, th́ nó có của cho nó phá, chớ gả cho mấy thầy, họ không có của sẵn, họ mới phá gia tài của ḿnh cho mà coi.
Bà Hội đồng nguưt chồng mà đáp:
- Ḿnh không giỏi ǵ đó mà căi. Ḿnh gả con Diệu rồi; tới phiên con Thục, tôi không cho ḿnh xía vô nữa đâu mà nói!
Bà nói dứt lời liền đứng dậy bỏ đi xuống nhà dưới. Thầy Hội đồng Nghĩa thường bị vợ mắng quen rồi, nên thầy không biết mắc cỡ, thầy ngó Hương chủ Khanh mà nói:
- Nói nghe chơi vậy thôi, chớ gả chỗ nào cũng được, tôi không cần ǵ. Từ ngày thằng Tư chết rồi. Tôi rũ liệt tay chơn, hết kể việc ǵ nữa. Có được một chút con trai mừng hết sức, tính để gia tài cho nó đặng ngày sau nó nối nghiệp mà cúng bái ông bà. Nó chận nó chết đi; c̣n thứ con gái là người dưng mà nghĩa ǵ.
Bà chủ Khanh nghe anh than như vậy, th́ bà ngó chừng chị dâu, thấy chị đứng dưới bếp, bà bèn nói nho nhỏ rằng:
- Thằng Tư nó chết đó, không biết chừng lỗi tại anh.
Thầy Hội đồng day lại hỏi:
- Sao mà tại tôi?
- Hồi trước anh có được một đứa con trai mà anh không biết thương nó, anh bỏ nó thân sơ thất sở, ông trời ổng giận, ổng không cho anh có con trai nữa chớ sao.
Thầy Hội đồng châu mày lặng thinh một hồi rồi mới đáp:
- Chuyện chơi qua đường làm sao chắc là con của ḿnh được?
- Từ hồi đó cho đến bây giờ anh có thấy nó lần nào hay không?
- Không.
- Tôi có thấy hồi nhỏ. Nó giống hịt anh, cũng như khuôn đúc vậy.
- Cô khéo bày đặt chuyện.
- Nói thiệt chớ ai thèm bày đặt chuyện làm chi. Chớ chi hồi đó anh nh́n nó, anh đem về anh nuôi, bây giờ có con trai như người ta, nó coi sóc việc nhà cho anh, sau nó phụng sự ông bà, nghĩ coi có phải tiện hay không?
- Nh́n bất tử vậy sao được. Có chắc là con của ḿnh đâu mà nh́n. Mà nh́n rồi má bày trẻ nó sanh giặc chịu sao nổi.
- Sanh giặc cái ǵ? Anh nh́n con mà thôi, ai biểu anh nh́n mẹ làm chi mà sanh giặc. Tôi tức quá, tôi biểu ông Chủ tôi ổng cưới vợ bé đặng nó đẻ con tôi nuôi mà ổng không chịu. Nếu ổng có con như vậy th́ tôi rước về tôi nuôi liền.
Hương chủ Khanh nghe vợ nói như vậy th́ ông vuốt râu mà nói:
- Vợ bé vợ mọn làm ǵ? Trời cho ḿnh có con th́ nuôi, bằng không cho th́ thôi. Có con rồi nó hư th́ càng khổ cho ḿnh, chớ có ích đâu.
Bà Chủ ngó chồng mà đáp:
- Có con sao lại không ích? Nói kỳ dữ không! Tṛi trọi như ḿnh đây, ngày sau vợ chồng chết rồi chó nó bươi mả chớ có ai đâu mà dẫy.
- Dẫy cũng vậy mà không dẫy cũng vậy. Hễ chết rồi th́ thôi.
Thầy Hội đồng suy nghĩ thế nào không biết, mà vợ chồng Hương chủ đương căi nhau như vậy, thầy lại xen vô hỏi bà Chủ:
- Cô có biết mấy năm nay tụi nó đi đâu hay không?
- Tụi nào?
- Tụi Cai tuần Bưởi.
- Ờ ợ! Đi đâu mất hai ba mươi năm nay. Tôi có hỏi thăm làm chi đâu mà biết. Anh muốn t́m hay sao? Nếu anh muốn để tôi hỏi thăm cho.
- Thôi, thôi. Hỏi cho biết chơi vậy chớ t́m làm giống ǵ. Tụi nó mọi rợ, du côn quá!
Thầy Hội đồng mới nói tới đó, kế bà Hội đồng dưới bếp đi lên. Thầy lật đật bỏ chuyện đó mà bắt qua nói chuyện mùa màng ít câu, rồi mời em rể lên nhà trên chơi.
Đến trưa, chồng của cô Hai Diệu là cậu Thôn Kỉnh ra tới. Cậu đi một cái xe hơi nhỏ hai chỗ ngồi; cậu bịt khăn đen, bận áo dài, do cậu cầm tay bánh mà đi, chớ không có sốp - phơ. Cậu chạy thẳng vô sân, kiếm bóng mát mà đậu, rồi xốc bâu áo, sửa khăn đen, thủng thẳng đi vô nhà. Duy có vợ chồng Hương chủ Khanh mừng rỡ hỏi thăm mà thôi, c̣n vợ chồng thầy Hội đồng Nghĩa không thèm hỏi, thậm chí cô Hai Diệu cũng làm lơ, bồng con đi bét xuống nhà dưới. Tá điền thấy t́nh chủ nhà đối với rể, họ phải hùa theo ư đó, nên họ chào hỏi lơ là cầm chừng mà thôi.
Thôn Kỉnh gặp cảnh khó khăn dường ấy, nhưng v́ cậu nghĩ cậu có tội xài phí, song cậu xài là xài tiền của cậu; chớ cậu không xin cha mẹ vợ đồng nào, bởi vậy cậu không ái ngại chi hết, cứ đàng hoàng tỉnh táo như thường. Cậu kéo ghế mà ngồi, rồi lấy thuốc ra đốt hút.
Bà Hội đồng ngồi dưới nhà cầu với bà Chủ, bà ḍm lên thấy rể th́ bà ghét lắm, nên bà nói với bà Chủ:
- Thứ đồ khốn nạn! Hết ruộng hết đất rồi c̣n không lo, cũng cứ chưng xe hoài! Nếu con Thục mà nó có chồng cũng như con Diệu vậy nữa, chắc là tôi hết kể sự nghiệp nầy rồi.
- Không việc ǵ chị phải lo. Chị để tôi kiếm chỗ gả con Thục cho chị coi.
- Ừ, cô làm ơn cô lựa giùm thử coi, chớ để ổng ở nhà đây ổng lựa thứ đồ phá của nữa rồi mang khốn.
- Chị để đó mặc tôi liệu.
Vợ chồng Hương chủ Khanh ở tới chiều bữa sau, măn đám giỗ rồi mới về. Thôn Kỉnh cũng ở, nhưng mà cậu lên bồng con được ít lần, chớ không nói chuyện với vợ được tiếng nào hết.
[1] nhăn, nhỉ, tỉ, thiệt, thân, ư (mắt,tai,mũi,lưỡi,ḿnh,ư)
[2] không biết chữ
[3] bớt đen
HỒ BIỂU CHÁNH